Οι γερμανικές πολεμικές επανορθώσεις επιτέλους σε κίνηση (;)

Αρθρο του ΣΤΕΛΙΟΥ ΠΕΡΡΑΚΗ*

Είναι γεγονός ότι για το ζήτημα των γερμανικών πολεμικών επανορθώσεων, ανοιχτό από πολλά χρόνια, η κινητικότητα που παρατηρείται ιδίως μετά την ελληνική παρέμβαση στη διένεξη Γερμανίας/Ιταλίας στο Διεθνές Δικαστήριο (2011), μπορεί να ξενίζει.

 
Γι' αυτούς που συνήθισαν στην επιφυλακτική στάση των ελληνικών κυβερνήσεων και την απουσία ουσιαστικής διάθεσης -μετά την αποσπασματική κίνηση του 1995 (όταν τέθηκε στη γερμανική κυβέρνηση, για πρώτη φορά τυπικά, το ζήτημα των επανορθώσεων και του αναγκαστικού δανείου)- διεκδίκησης επανορθώσεων για τα συμβάντα στην περίοδο της ναζιστικής κατοχής στη χώρα μας, προκαλεί ερωτήματα η πρόσφατη «επιτάχυνση της ιστορίας». 


Πρώτα, πριν από τις εκλογές, για πρώτη φορά συζήτηση στο Κοινοβούλιο για το θέμα και απόφαση συγκρότησης Μικτής Κοινοβουλευτικής Επιτροπής από όλες τις πτέρυγες, που μεταγενέστερα θα έθετε το ζήτημα και θα ενημέρωνε ευρωπαϊκούς θεσμούς, Κοινοβούλια και τη διεθνή κοινή γνώμη για το ελληνικό αίτημα.

Κατόπιν, και ιδίως, με τη συγκρότηση Επιτροπής καταγραφής και αξιολόγησης αρχειακού υλικού, η οποία σε συγκεκριμένο χρόνο έκανε ό,τι δεν είχε συμβεί επί δεκαετίες, συγκεντρώνοντας στοιχεία απαραίτητα για τη νομική διεκδίκηση. Το πόρισμα που προέκυψε από την εν λόγω έρευνα αξιολογείται ήδη και από το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους.

Αυτή η τελευταία κίνηση προκάλεσε προφανώς εκνευρισμό στη γερμανική πλευρά, η οποία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το θέμα αλαζονικά. Η προχθεσινή δήλωση του «αναρμόδιου» υπουργού Σόιμπλε είναι χαρακτηριστική. Αφού εγκάλεσε τους Ελληνες για εσφαλμένους προορισμούς ως προς τους δρόμους των μεταρρυθμίσεων, σημείωσε ότι: «Δεν βλέπει καμιά ελπίδα, γιατί το ζήτημα αυτό έχει ξεκαθαριστεί από καιρό».

Η αστραπιαία ελληνική αντίδραση σ' αυτή την προκλητική δήλωση έρχεται να δώσει στην εικόνα της αβελτηρίας και καθολικής ακινησίας του παρελθόντος μιαν άλλη διάσταση. Η δήλωση Αβραμόπουλου δεν έδωσε απλά μια ώθηση στην υπόθεση, αλλά επί της ουσίας ξεκαθάρισε δύο κρίσιμα ζητήματα για πρώτη φορά.

Το πρώτο, ότι η αξίωση καταβολής επανορθώσεων από τη Γερμανία προς την Ελλάδα δεν είναι απλά ένα «ανοιχτό» θέμα, αλλά όντας ζήτημα διεθνούς δικαίου, σε περίπτωση απουσίας γερμανικής συναίνεσης για διευθέτηση της διαφοράς, ο δρόμος προς τη δικαίωση περνάει από «τα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα» (π.χ. Διεθνές Δικαστήριο Χάγης). Το δεύτερο, γιατί διαχωρίζει -χωρίς περιστροφές- το υψηλής ηθικής, νομικής και πολιτικής τάξης ζήτημα των επανορθώσεων και του αναγκαστικού δανείου, από την παρούσα οικονομική κατάσταση και συγκυρία στην Ελλάδα, διευκρινίζοντας ότι κανένας τέτοιος συσχετισμός δεν θα μπορούσε να υπάρξει.

Εξάλλου, η αναφορά στη δήλωση του Ελληνα ΥΠΕΞ, ως προς το κατάλληλο δικαιοπολιτικό περιβάλλον προβολής της αξίωσης, ιδίως σε περίπτωση μη συνεργασίας της Γερμανίας, υποδηλώνει, κατ' αρχάς, τη διάθεση της ελληνικής κυβέρνησης να προχωρήσει, αξιοποιώντας στον κατάλληλο χρόνο και τα όποια νέα στοιχεία προέκυψαν και ενσωματώνονται στο απόρρητο πόρισμα. Αυτό, όταν θα εκφραστεί με συγκεκριμένες κινήσεις, θα αναγκάσει τη γερμανική πλευρά υπεύθυνα και τυπικά να επιχειρηματολογήσει όσον αφορά την υποχρέωση επιστροφής του αναγκαστικού δανείου του 1942-1943, αλλά και ως προς τα ειδικότερα κεφάλαια των επανορθώσεων, συμπεριλαμβανομένων και των αξιώσεων των ιδιωτών - θυμάτων εγκλημάτων πολέμου και εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, στην Ελλάδα της Κατοχής, και των 90 ολοκαυτωμάτων.

Σημειώνω ότι το Διεθνές Δικαστήριο, στη συντηρητική απόφασή του της 3ης Φεβρουαρίου 2012, θεώρησε -κατά πλειοψηφία- ότι η δικαστική ασυλία του κράτους παραμένει ισχυρή, ακόμη και αν πρόκειται για κρατικές πράξεις που συνιστούν σοβαρές παραβιάσεις δικαιωμάτων του ανθρώπου και ανθρωπιστικού δικαίου που χαρακτηρίζονται ως jus cogens. Υπογράμμισε, ωστόσο, ότι η Γερμανία έχει υποχρέωση να διαπραγματευτεί με την Ιταλία ως προς την αποζημίωση των θυμάτων που είχαν διεκδικήσει αποζημιώσεις. Δηλαδή, προκειμένου ο θεσμός της διεθνούς ευθύνης να εφαρμοστεί πλήρως όσον αφορά τις γερμανικές υποχρεώσεις, θα πρέπει η Γερμανία να προχωρήσει σε διαδικασία συνεννόησης με την ενδιαφερόμενη χώρα - Ελλάδα.

 Η διεθνής ευθύνη της Γερμανίας συνεπάγεται την υποχρέωση επανόρθωσης κατά το διεθνές δίκαιο και εφ' όσον στην παρούσα φάση εξέλιξης του διεθνούς δικαίου δεν έγινε δεκτή η διεκδίκηση επανορθώσεων μέσω εσωτερικών δικαστηρίων, η διευθέτηση θα πρέπει να γίνει στο διακρατικό επίπεδο. Διαφορετικά, η μη επανόρθωση, για οποιονδήποτε λόγο, οδηγεί στο ανεύθυνο και στην απουσία κύρωσης για το διεθνή δρώντα που τέλεσε διεθνή εγκλήματα και συνακόλουθα οδηγούμαστε στην αναίρεση της επιθυμίας της διεθνούς κοινότητας, που εκφράζει ο συγκεκριμένος κανόνας.

Φαίνεται ότι ίσως ο βηματισμός άνοιξε στο δύσκολο μακρύ δρόμο της διεκδίκησης, προκειμένου οι αρχές και οι αξίες που προωθεί η διεθνής κοινότητα να εφαρμοστούν. Χθες ήταν ιδιώτες (Διστομίτες και άλλοι), σήμερα και αύριο θα πρέπει να είναι η ελληνική κυβέρνηση και το ελληνικό Κοινοβούλιο εκφράζοντας την αγωνία του ελληνικού λαού για δικαίωση.

* Καθηγητής Διεθνών και Ευρωπαϊκών Θεσμών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, πληρεξούσιος της Ελληνικής Δημοκρατίας στο Διεθνές Δικαστήριο στην υπόθεση δικαστικές ασυλίες του κράτους Γερμανίας/ Ιταλίας, Ελλάδα παρεμβαίνουσα